आज माघ १ गतेः माघे संक्रान्ति, नेपाली किंवदन्ती र सांस्कृतिक चेतनाको पर्व
आज माघ १ गते नेपाली समाजमा विशेष महत्वका साथ मनाइने माघे संक्रान्ति पर्व हो। सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने यस दिनलाई शुद्धता, स्वास्थ्य र नयाँ ऊर्जा आरम्भको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। माघे संक्रान्ति धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा नेपाली समाजको गहिरो जीवनदर्शनसँग जोडिएको पर्व हो।
माघे संक्रान्तिको पौराणिक किंवदन्ती
हिन्दू पौराणिक कथनअनुसार, भीष्म पितामहले महाभारत युद्धपछि उत्तरायणको प्रतीक्षा गरी यही दिन देह त्याग गरेको विश्वास छ। त्यसैले माघ १ गतेलाई मोक्षदायी दिन मानिन्छ।
त्यस्तै, सूर्यदेव मकर राशिमा प्रवेश गर्दा देवताहरूको उत्तरायण सुरु हुने भएकाले यस दिन दान, स्नान र ध्यानको विशेष फल प्राप्त हुने जनविश्वास रहिआएको छ।
माघ १ को धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यास
माघे संक्रान्तिका दिन बिहान सबेरै नदी, कुण्ड वा धारामा स्नान गरी सूर्यदेवको पूजा गर्ने चलन छ। स्नानपछि तिल, चामल, घिउ, चाकु, कम्बल, अन्न तथा धन दान गर्नु पुण्यकर मानिन्छ।
परम्परागत भोजन र स्वास्थ्य संस्कार
माघ १ गते नेपाली समाजमा स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको पर्व हो। चिसो मौसमको मध्य भाग भएकाले शरीरलाई तातो र बलियो बनाउने खानपान अनिवार्य जस्तै मानिन्छ।
मुख्य परिकारहरू:
-
चाकु (गुड)
-
तिलको लड्डु
-
घिउ
-
तरुल, सखरखण्ड, पिँडालु
-
माछा र मासुका परिकार
यी खानेकुराले शरीरमा उर्जा थप्ने, जाडो रोगबाट जोगाउने जनविश्वास छ।
जातीय समुदायअनुसार माघ १ को फरक पहिचान
-
थारू समुदायमा माघ १ लाई नयाँ वर्षकै रूपमा मनाइन्छ। ‘माघी पर्व’ थारू पहिचान, स्वशासन र सामाजिक पुनर्संरचनाको प्रतीक मानिन्छ।
-
मगर समुदायमा माघे संक्रान्ति प्रमुख पर्वमध्ये एक हो, जसमा कुलपूजा, भोज र सांस्कृतिक कार्यक्रम गरिन्छ।
-
नेवार समुदायमा “घ्याचाकु सल्हु” नामले माघ १ मनाइन्छ।
-
अन्य पहाडी तथा मधेसी समुदायमा पनि माघ १ दान–स्नान र पारिवारिक जमघटका रूपमा मनाइन्छ।
सामाजिक र पारिवारिक महत्व
माघ १ गतेलाई छोरी–ज्वाइँ बोलाउने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ। आफन्तजनलाई बोलाई भोज गर्ने परम्पराले पारिवारिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउँछ। समाजमा मेलमिलाप, सद्भाव र साझापनको भावना बलियो बनाउने पर्वका रूपमा माघे संक्रान्ति स्थापित छ।
समकालीन सन्दर्भमा माघ १
आधुनिक जीवनशैलीका कारण परम्परागत अभ्यासमा केही परिवर्तन देखिए पनि, माघे संक्रान्तिले नेपाली समाजमा संस्कृति, स्वास्थ्य र सामूहिक पहिचानको महत्व अझै जीवित राखेको छ। यो पर्व जातीय विविधताभित्रको एकताको सुन्दर उदाहरण हो।
माघ १ गते अर्थात् माघे संक्रान्ति नेपाली समाजको केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई स्वास्थ्य चेतना, सामाजिक एकता, ऐतिहासिक स्मृति र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक हो। परम्पराको संरक्षण र पुस्तान्तरणमार्फत यसको महत्व अझ मजबुत बनाउनु आजको आवश्यकता हो ।
